Piše: Dragan Vojvodić //

Izložba Helter Skelter Artura Džafe i Ričarda Princa (Helter Skelter: Arthur Jafa and Richard Prince, Fondazione Prada, 9 maj – 23 novembar 2026), smeštena u venecijanskoj palati Ca’ Corner della Regina, predstavlja dijalog između radova dvojice istaknutih američkih umetnika koji do sada nije bio sagledan na ovaj način. Kustoskinja izložbe je Nensi Spector, bivša umetnička direktorka i glavna kustoskinja Gugenhajm muzeja u Njujorku.

„Amerika je demonska država – i mi je volimo“ (Artur Džafa)

„Helter Skelter“ se odvija na prizemlju i prvom spratu venecijanske palate kroz niz tematskih i konceptualnih jukstapozicija, kombinujući radove dvojice umetnika, njihove prakse, zajedničke teme i opsesivne motive. Otkriva specifičan jezik svakodnevice u Sjedinjenim Državama, gde oba umetnika žive i rade, koja je, kako to kustoskinja izložbe piše: „zemlja koja je zauvek obeležena istorijom ropstva; zemlja definisana izuzetnim muzičkim tradicijama ukorenjenim u crnačkoj kulturi; zemlja preživljavanja i improvizacije; zemlja duha, molitve i slobode izraza; zemlja protesta, supkultura, humora i slavnih ličnosti.“

Na izložbi Helter Skelter prikazano je više od pedeset radova, uključujući fotografije, video-radove, instalacije, skulpture i slike. Takođe su predstavljena nova dela oba umetnika, kao i zajednički osmišljeni fanzin, koji uključuje slike razmenjene tokom procesa pripreme izložbe.

Autorske prakse ova dva američka umetnika, koji pripadaju različitim generacijama, povezuje dosledno oslanjanje na aproprijaciju i manipulaciju. Obojica koriste materijale preuzete iz filmova, popularne kulture, interneta, marketinških kampanja, stripova, omota ploča, arhiva slavnih ličnosti, društvenih mreža, radove drugih umetnika i široko dostupne javne izvore. Ali, mada polaze od sličnih metodoloških principa, Džafa i Prins na različite načine pristupaju američkoj vizuelnoj i ideološkoj stvarnosti, kako kulturnom i političkom nasleđu, tako i njenoj trivijalnosti, konzumerizmu, nasilju i spektaklu.

Naslov izložbe, „Helter Skelter“ sabira više slojeva asocijacija i referenci pa i zloupotreba u popularnoj kulturi. Prvobitno je označavao vožnju u zabavnom parku, a u svakodnevnom govoru upućuje na haos i rasulo. Istovremeno, to je i naslov pesme Pola Makartnija iz 1968. godine, objavljene na čuvenom Belom albumu Bitlsa. Krajem iste godine, vođa kulta Čarls Menson preuzima ovaj pojam i reinterpretira ga predviđajući apokaliptički rasni rat između Afroamerikanaca i belaca. „Helter Skelter“ je bio i naziv izložbe održane 1992. godine u Muzeju savremene umetnosti u Los Anđelesu, koja je bila kritikovana jer nije uzela u obzir crne vizuelne umetnike.

Ričard Prins, jedan od najkontroverznijih umetnika savremene scene, poznat po radikalnoj praksi preuzimanja postojećih slika, u svom radu briše granice između originala i kopije, autorstva i prisvajanja, umetnosti i masovne kulture. Njegov pristup je često obeležen ironijom i ambivalentnošću tako da američku kulturu kritikuje a istovremeno je i afirmiše kroz fascinaciju njenim vizuelnim jezikom.

Ključni pojam u njegovoj praksi jeste aproprijacija, kao i refotografija – postupak kojim je, između ostalog, ponovo fotografisao plakate reklamne kampanje Marlboro brenda s kaubojima, premeštajući ih iz domena marketinga u prostor umetnosti, propitujući konstrukciju američkog identiteta, posebno idealizovane slike belog muškarca.

Polazeći od ideje da je savremeno društvo zasnovano na konzumerizmu slika, Prins pokazuje da se identiteti i želje više ne formiraju iz „autentičnog iskustva“, već kroz reklamu, medije i popularnu kulturu. U tom sistemu, reklama ne prodaje samo proizvod, već i fantaziju identiteta. Njegov umetnički gest zato podrazumeva direktno preuzimanje postojećih slika i njihovo rekontekstualizovanje, bez potrebe za estetskom transformacijom čime ukazuje da umetnost i reklama dele isti vizuelni jezik, da „original“ u savremenoj kulturi gubi kanonsko značenje i da autorstvo postaje sekundarno u odnosu na cirkulaciju slike.

Artur Džafa kroz svoj rad mapira složene slojeve američkog društva, s posebnim fokusom na afroameričko iskustvo. Polazeći od sopstvenog identiteta, istražuje istoriju rasnih odnosa u Sjedinjenim Državama, od nasleđa segregacije do savremenih kulturnih formi oblikovanih muzikom, sportom, religijom i svakodnevnim životom zajednice koji su ne samo deo američke kulture, već i njeni ključni konstitutivni elementi.

U okviru izložbe, Artur Džafa dosledno koristi aproprijaciju i montažu arhivskih i savremenih materijala – od YouTube snimaka i televizijskih prenosa do fotografija nasilja, sporta, muzike i religijskih rituala. Njegovi radovi nastaju kroz intenzivno montiranje fragmenata u emocionalno i politički snažne video-kompozicije, koje se kreću između dokumenta, eseja i vizuelne poezije.

U njegovom radu ključnu ulogu imaju crnačka muzička tradicija, reprezentacija tela, medijska slika nasilja, religijski zanos, politička istorija Sjedinjenih Država i svakodnevni gestovi unutar afroameričke kulture. Vizuelno, njegovi video-radovi poput Love is the Message, The Message is Death iz 2016. god. deluju fragmentarno i intenzivno, sa ciljem da proizvedu snažan emocionalni i fizički efekat na posmatrača, dok zvuk kao ravnopravan nosilac značenja, oblikuje percepciju prostora i vremena.

I Džafa i Prins se u svojoj praksi oslanjaju na nasleđe Marsela Dišana i koncept redimejda, odnosno radikalnog premeštanja objekata iz realnog sveta u umetnički kontekst. U tom smislu, obojica koriste postojeće slike kao materijal, pretvarajući ih u umetnost samim činom izbora i rekombinacije.