Piše: Dragan Vojvodić //

Jedan od najzapaženijih filmova 2025. godine, Sentimentalna vrednost Joakima Trira, koji je svetsku premijeru imao na Kanskom festivalu, gde je nagrađen Gran pri priznanjem, dok je na 79. dodeli BAFTA nagrade osvojio nagradu za najbolji film na stranom jeziku, od pre neki dan je na repertoaru domaćih bioskopa. Film koji je publika u Kanu nagradila dugotrajnim ovacijama, predstojeću dodelu Oskara dočekuje sa čak devet nominacija, među kojima su one za najbolji film, režiju, glavnu žensku, sporednu mušku i epizodnu žensku ulogu.

Novi film Joakima Trira, nastao je nakon međunarodnog uspeha filma Najgora osoba na svetu, poslednjeg dela njegove Osloanske trilogije (Reprise, 2006. i Oslo, 31. avgust, 2011). Sentimentalna vrednost propituje porodične odnose nakon razvoda braka, očevo odsustvo koje više ili manje vidljivo obeležava živote njegovih kćerki, suočavanje sa starenjem, traumama i anksioznošću, proces nastanka umetničkog dela, kao i sukob umetnika sa silama unutar i van njega.

Joakim Trir, kao i u prethodnim filmovima, stvara melanholičnu atmosferu ophrvanu pitanjima ljubavi, sećanja, ljudskih stremljenja i identiteta, tipičnim za skandinavsku umetnost. Nikako nije slučajno da je 2018. godine snimio dokumentarni film The Other Munch, o procesu Knausgorovog (Karl Uve Knausgor) kustosiranja izložbe Edvarda Munka To the woods – Knausgård on Munch, u kojem Trir i Knausgor, između ostalog, propituju i skandinavsku melahanholiju, jedan od opsesivnih Munkovih motiva.

U središtu filma Sentimentalna vrednost je odnos između otuđenog oca-reditelja i njegove dve odrasle ćerke, s kojima se sreće nakon godina emotivne distance i nerešenih trauma. Nekada slavni reditelj Gustav Borg, koga tumači Stelan Skarsgard, nakon razvoda od psihoterapeutkinje Sissel seli se iz Norveške u Švedsku gde se posvećuje filmskoj karijeri. Prekida kontakt sa kćerkom  Norom, koju igra Renata Reinsve, i koja je sada uspešna pozorišna glumica i pati od napada anksioznosti, kao i sa Agnest (Inga Ibsdotter Lilleaas), koja je kao dete igrala u jednom od njegivih filmova.

Gustav se nakon smrti bivše žene vraća u porodičnu kuću, koja je takođe jedan od važnih likova filma. On donosi i scenario za film za koji veruje da će mu omogućiti povratak u svet filma, ali i možda razrešiti sopstvene traume. Nori nudi glavnu ulogu majke koja u završnoj sceni izvršava samoubistvo, što je u stvarnom životu upravo učinila njegova majka, pripadnica norveškog pokreta otpora, koju su nacisti mučili tokom okupacije i koja se ubila u toj porodičnoj kući kada je Gustav imao samo sedam godina.

Nora, ne pročitavši ga, odbija scenario. Ulogu sasvim slučajno dobija mlada američka zvezda, Rejčel Kemp (Elle Fanning), nakon što je ostareli režiser fascinira na filmskom festivalu u Francuskoj. Odbijen od svoje napuštene kćeri, Gustav je primoran da je, koliko god svestan da je prisustvo američke mlade glumice u njegovom budućem ostvarenju strani, nepripadajući element, angažuje za glavnu ulogu.

Filmski rasplet nastupa u trenutku kada i sama Rejčel shvata da njoj nije mesto u filmu; lik koji je ona trebalo da igra u suštini pripada rediteljevoj ćerki Nori.

Na kraju, nakon katarzičnog razgovora sa sestrom Agnes, u kojem se otkriva da je i sama Nora prošla kroz tešku psihološku krizu i pokušaj samoubistva, glumica, pročitavši scenario, prihvata ulogu jer iako se pretpostavlja da otac o tome ništa nije znao, njegov scenario precizno je „opisao“ Norin unutrašnji svet i ličnu traumu.

Na kraju završne scene samoubistva, psihološka drama, film unutar filma, razrešava se u neverbalnom razumevanju dva glavna aktera, oca i napuštene kćeri. Ono što ostaje nerazjašnjeno, a što nije mana filma, jeste da li Gustav Borg, kroz pokušaj da snimi „povratnički film“, nastoji da se pomiri sa sopstvenim greškama, da uspostavi izgubljeni odnos sa kćerkama ili samo instrumentalizuje porodični život kao dobar umetnički materijal da bi kroz svoje završno filmsko delo razrešio svoju životnu dramu.

Film ne govori o tome kako porodične povrede nestaju s vremenom, već kako se transformišu u potisnutu ljutnju, krivicu ili neizgovorenu potrebu za bliskošću. U isto vreme priča o propusnoj granici između privatnog bola i umetnosti: o tome gde prestaje iskrenost, a počinje eksploatacija tuđih emocija.