Od danas je, nakon trodnevnog vernisaža obeleženog protestima, političkim tenzijama i prvim kulturnim štrajkom u 131-godišnjoj istoriji Bijenala, za javnost otvoreno 61. izdanje Venecijansko bijenale, koje će, u prostorima Đardina, Arsenala i na brojnim lokacijama širom Venecije, trajati do 22. novembra 2026. godine.

61. Bijenale u Veneciji. Foto: Art Box portal

Na 61. Bijenalu se predstavlja 100 nacionalnih paviljona i 110 umetnika, kolektiva i umetničkih organizacija iz celog sveta. Zbog kolektivne ostavke međunarodnog žirija ove godine neće biti tradicionalne dodele Zlatnog i Srebrnog lava već će o nagradama prvi put odlučivati publika a rezultati biti saopšteni po završetku Bijenala u novembru.

Ovogodišnje izdanje održava se bez glavne kustoskinje Kojo Kouo, prve Afrikanke izabrane na tu funkciju u istoriji Bijenala, koja je preminula neposredno pre predstavljanja koncepta U molskim ključevima. Organizatori su odlučili da izložbu realizuju prema njenom originalnom planu, takođe prvi put u istoriji bijenala posthumno, a na više mesta unutar postavke pojavljuju se radovi koji joj direktno ili indirektno odaju počast, uključujući mural američkog umetnika Derika Adamsa, postavljen u blizini ulaza u Arsenale.

Prve dane vernisaža obeležili su protesti protiv izraelske politike i rata u Gazi, dok su istovremeno ispred ruskog paviljona protestovali članovi grupa Pussy Riot i FEMEN.

Nakon pritisaka i kolektivne ostavke međunarodnog žirija, italijansko Ministarstvo kulture saopštilo je da ruski paviljon neće biti otvoren za publiku nakon zvaničnog otvaranja 9. maja, iako će radovi ostati vidljivi kroz prozore. Ukrajinska ministarka kulture  ocenila je da zatvaranje ruskog paviljona predstavlja „važan korak“, ali da simboličko prisustvo Rusije i dalje ima snažan efekat.

Širom Venecije postavljeni su plakati koji reklamiraju imaginarne događaje sa ukrajinskim umetnicima i autorima ubijenim tokom rata. Neposredno uz glavni ulaz u Đardine postavljena je i origami skulptura jelena ukrajinske umetnice, izvajana u betonu.

Treći dan vernisaža na 61. Bijenalu u Veneciji obeležili su demonstranti koji su marširali ulicom Garibaldi kao i prvi štrajk kulture u 131-godišnjoj istoriji Bijenala u Veneciji.

Najmanje 27 nacionalnih paviljona bilo je 8. maja delimično ili potpuno zatvoreno, dok su pojedini umetnici prekrili ili izmenili radove u okviru glavne izložbe U molskim ključevima.

Najduži redovi formirali su se ispred austrijskog paviljona, koji se takođe priključio štrajku, u kojem je predstavljen rad Florentine Holzinger Seaworld Venice. U ovom performansu, u kojem pored autorke učestvuje još 14 performerki, na svakih sat vremena realizuje se akcija u kojoj umetnica naopačke visi u zvonu ispred paviljona. Unutar prostora nalaze se instalacije sa vodom, uključujući performans sa džet-skijem, kao i rezervoar u kojem je performerka potopljena u tečnost od prečišćenog urina.

U srpskoj javnosti izbor nacionalnog predstavnika izazvao je negodovanje u značajnom delu stručne scene, pre svega zbog same procedure selekcije i pozicije izabranog autora na savremenoj međunarodnoj umetničkoj sceni. Budući da bi odabrani umetnici i kustosi, prema konkursnim kriterijumima, trebalo da imaju zapažene aktivnosti realizovane u relevantnim domaćim, regionalnim i međunarodnim muzejima, centrima savremene umetnosti i manifestacijama, deo stručne javnosti ocenio je da umetnička praksa odabranog Predraga Đakovića nije dovoljno relevantna „čak ni na lokalnom nivou, a kamoli međunarodnom“, kao i da je „izabran autor čiji se rad teško može svrstati u prepoznatljiv jezik savremene umetnosti“. S druge strane, Paviljon Srbije poslednjeg dana vernisaža otvorio je ministar kulture Srbije Selaković, ocenivši da „kritike i govor mržnje predstavljaju dokaz važnosti postavke“.

Ako govorimo o regionu kontroverze su prisutne i u vezi sa hrvatskim nastupom na 61. Venecijanskom bijenalu jer je izbor hrvatske predstavnice izazvao je burne reakcije dela stručne javnosti i otvorio pitanje političkog uticaja na odluke vezane za nacionalni nastup na Bijenalu. Prema pisanju hrvatskih medija, komisija je navodno jednoglasno podržala projekat Stipana Tadića, dok je ministarka  odlučila da Hrvatsku predstavlja Dubravka Lošić čime je napravljen presedan jer ,,odluka ima politički, a ne stručni legitimitet“.

I o američkom paviljonu se govorilo dosta uoči otvaranja, jer SAD izložbom Call Me the Breeze predstavlja Alma Alen, američki samouki vajar, umetnik koji je do sada bio slabo prisutan u glavnim muzejskim i institucionalnim tokovima u poređenju sa ranijim predstavnicima američkog paviljona. Njegov izbor doveo je i do različitih tumačenja u stručnoj javnosti, budući da se povezuje sa organizacionim i institucionalnim okvirom američkog paviljona koji pojedini izvori dovode u vezu sa kulturnom politikom administracije Donalda Trampa i naglaskom na „američku izvrsnost“ i „američke vrednosti“.

A neočekivani simbol vernisaža postao je i jedan — galeb koji je napravio gnezdo ispred poljskog paviljona, zbog čega su mnogi posetioci pomislili da je reč o umetničkoj instalaciji.