Art Box portal //

Nakon trodnevnog vernisaža sutra se zvanično otvara 61. Bijenale umetnosti koje će trajati do 22. novembra 2026. u prostorima Đardinima, Arsenalu i na više lokacija širom Venecije.

Hiljade ljudi maršira ulicom Garibaldi ka Arsenalu u okviru masovnog protesta organizovanog paralelno sa današnjim istorijskim štrajkom na Venecijanskom bijenalu. Dvadesetčetvoročasovna obustava rada za Palestinu i radnička prava prvi je kulturni štrajk u 131-godišnjoj istoriji Bijenala.

Kada je povorka stigla do Arsenala, zatekli su kompleks zatvoren i blokiran od strane italijanske interventne policije.

Štrajk je rezultat višemesečnog organizovanja saveza Art Not Genocide Alliance (ANGA) zajedno sa lokalnim aktivističkim grupama.

Najmanje 27 od 100 nacionalnih paviljona izložbe bilo je danas, 8. maja, delimično ili potpuno zatvoreno, dok su neki umetnici prekrili ili izmenili svoje radove u glavnoj izložbi „In Minor Key“.

Među potpuno ili delimično zatvorenim paviljonima su paviljoni: Austrije, Belgije, Finske, Francuske, Islanda, Irske, Italije i Japana (samo performeri), Južne Koreje, Libana, Luksemburga, Malte, Holandije, Katalonije, Kipra, Češke,  Slovačke, Ekvadora, Egipta, Estonija, Poljska, Portugala, Slovenije, Španije i Turske.

Istog dana ministar kulture je u Đardinima otvorio Paviljon Srbija uz ocenu da „kritike i govor mržnje koje su postavci upućene pre otvaranja predstavljaju dokaz njene važnosti“ budući da je izbor predstavnika izazvao negodovanje u stručnoj javnosti čak i peticiju u domaćoj javnosti zbog načina izbora kao i izbora umetnika čiji rad nije priznat na međunarodnoj umetničkoj sceni.

Da se podsetimo, kontekst ovogodišnjeg Bijenala dodatno je određen okolnostima u kojima se projekat realizuje. Glavna kustoskinja, Kojo Kou (Koyo Kouoh), prva Afrikanka na toj funkciji u istoriji Bijenala, preminula je neposredno pre javnog predstavljanja koncepta U molskim ključevima (In Minor Keys). Organizatori su, u dogovoru sa porodicom, odlučili da se izložba realizuje u skladu sa njenom izvorno definisanom kustoskom strukturom. Time je koncept istovremeno sačuvan, ali i dodatno otvoren za čitanja koja ga smeštaju u aktuelne društveno-političke okolnosti, u kojima pitanje umetničke neutralnosti dobija centralno mesto.

Dugi redovi formirali su se ispred ulaza i u Arsenale i u Đardini već prvog dana vernizaža. Najduži redovi su ispred paviljona Austrije.

Policija u Đardinima stražari ispred paviljona Izraela i Rusije.

Izraelski paviljon u Đardinima zatvoren je zbog renoviranja, ali je Izraelu obezbeđen alternativni javni prostor u Arsenalu, gde su još prvog dana vernisaža aktivisti protestovali protiv Izraela i genocida u Gazi. Ispred Paviljon Rusije članovi grupe Pussy Riot i ukrajinske feminističke organizacije FEMEN protestovali su zbog toga što je, prvi put od početka ruske agresije na Ukrajinu, ponovo otvoren ruski paviljon. Odlučeno je da će paviljon Rusije biti zatvoren nakon trodnevnog vernisaža.

Iran ove godine ne nastupa na Bijenalu, a prvi put tokom poslednjih izdanja Bijenala ne čeka se u redovima za ulaz u Paviljon Sjedinjenih Američkih Država.

Svuda po Veneciji izlepljeni su plakati koji reklamiraju imaginarne događaje sa ukrajinskim umetnicima i autorima koji su ubijeni u ratu.

Odmah pored glavnog ulaza u Đardini, postavljena je origami skulptura jelena izvajana u betonu, ukrajinske umetnice Žane Kadirove.

Veliki redovi formiraju se i pored paviljona u kojem izlaže predstavnik Srbije, ali prvenstveno zbog čekanja na ulaz u Paviljon Austrije, koji se, čini se, već prvog dana izdvojio kao jedan od najvećih hitova 61. Bijenala u Veneciji.

Kustoski projekat In Minor Keys koncipiran je kao polje usporenih ritmova, nižih tonaliteta i pažljivog slušanja. Izložba je strukturisana kroz niz konceptualnih celina koje funkcionišu kao „podstruje“: svetilišta, procesije, škole, odmor i performansi. Program se realizuje u uobičajenoj prostornoj distribuciji između Đardinija i Arsenala, uz nacionalne paviljone i prateće programe širom grada.

Na 61. izdanju se predstavlja 100 nacionalnih učešća i 31 prateći događaj. Među zemljama koje prvi put učestvuju nalaze se Republika Gvineja, Ekvatorijalna Gvineja, Nauru, Katar, Sijera Leone, Somalija i Vijetnam, dok El Salvador prvi put nastupa sa sopstvenim nacionalnim paviljonom.

Zlatni lav za životno delo ove godine neće biti dodeljen, budući da proces selekcije nije završen u tokom života kustoskinje a Međunarodni žiri 61. Bijenala podneo je kolektivnu ostavku te će o Zlatnom lavu odlučivati sami posetioci pa će odluka biti saopštena nakon završetka Bijenala.

Na izložbu je pozvano 110 učesnika – umetnika, kolektiva i umetnički vođenih organizacija – koji dolaze iz različitih geografskih i kulturnih konteksta. Kustoski izbor bio je zasnovan na uspostavljanju afiniteta, rezonanci i mogućih tačaka preklapanja između umetničkih praksi, bez obzira na njihovu prostornu udaljenost. U tom okviru posmatraju se ,,prakse iz Salvadora, Dakara, San Huana, Bejruta, Pariza i Nešvila“, uz naglasak na njihovu simultanost i međusobnu povezanost.

Konceptualna struktura izložbe zasniva se na više motiva. „Svetilišta“ označavaju umetničke prakse koje ulaze u polje memorije, rituala i kolektivnog iskustva. „Procesije“, oslonjene na karnevalske i afro-atlantske forme, uvode participativni model koji dovodi u pitanje institucionalne hijerarhije i kanone. „Škole“ se pojavljuju kao lokalno utemeljeni, ali transnacionalno povezani sistemi učenja i razmene, zasnovani na saradnji i autonomiji u odnosu na tržišne mehanizme. „Odmor“ otvara prostor kontemplacije, usporavanja i senzorne percepcije, dok „performansi“ telo pozicioniraju kao nosioca znanja, sećanja i političkog iskustva.

U okviru teorijskog i referentnog sloja projekta navode se i književni tekstovi poput Beloved Toni Morison i Sto godina samoće Gabrijela Garsije Markesa, kao modeli narativa koji razmatraju odnose između vremena, pamćenja i iskustva kroz registre magijskog realizma.

U Đardinima će biti realizovana i poetska procesija inspirisana projektom Poetry Caravan, koji je Kojo Kou realizovala krajem 1990-ih, čime se performativni segment povezuje sa njenim ranijim kustoskim i istraživačkim praksama.

Uoči otvaranja, kontekst dodatno oblikuju i druge okolnosti. Smrt nemačke umetnice Henrike Nauman unosi dodatnu složenost u uvodni period, dok se na institucionalnom nivou pažnja usmerava i na ulogu predsednika Fondacije Bijenala, kao i na odluke u vezi sa učešćem pojedinih nacionalnih paviljona, uključujući povratak ruskog paviljona nakon 2022. godine, što je izazvalo reakcije dela međunarodne umetničke javnosti.

U zvaničnoj komunikaciji Bijenala naglašava se model otvorene institucije koja odbacuje mehanizme isključenja i cenzure, uz insistiranje na prostoru umetničke razmene i dijaloga. Istovremeno, različite interpretacije ovog modela otvaraju prostor za dodatna tumačenja odnosa umetnosti i geopolitike.

Slične debate prisutne su i u okviru drugih nacionalnih učešća, uključujući Izrael i Sjedinjene Američke Države, dok su na pojedinim lokalnim nivoima, među njima i u slučaju Srbije, otvorena pitanja procedura selekcije i transparentnosti.

U Srbiji je izbor predstavnika izazvao otpor i negodovanje u stručnoj javnosti zbog nedovoljno transparentne procedure selekcije, kao i ocena da odabrani umetnik ne dolazi iz polja savremene umetničke prakse zbog čega se njegov rad ocenjuje kao nerelevantan za učešće na manifestaciji takvog međunarodnog značaja.