Prvog septembra, posebno u današnjem društvenom kontekstu, čini se prirodnim da postavimo pitanje: Šta danas učimo i pamtimo, a šta zaboravljamo? Početak školske godine trebalo bi da bude i trenutak suočavanja s kolektivnim pamćenjem — ne samo kroz istorijske udžbenike, već i kroz prostor koji nas okružuje. U vremenu brzih informacija i kratkog pamćenja, pitamo se: da li smo išta naučili iz prošlosti? Da li je antifašistička tradicija NOB-a samo relikvija neke davno završene priče?

Piše: Maja Rogač Stančević //

Na zvaničnom sajtu Nacionalnog parka Kozara, u odeljku istorijske odrednice o ofanzivi na Kozaru, sa izvesnom dozom snebivanja pominje se da je srpski ustanak u Nezavisnoj državi Hrvatskoj 1942. godine započeo bez ideoloških predložaka, a da su mu komunisti nametnuli svoje vođstvo. Parafrazirana rečenica, koju ne možemo smatrati neistinom, zvuči kao neka vrsta jedva osetnog otklona, nastalog višedecenijskim prevrednovanjem nasleđa Drugog svetskog rata, teško povezivim sa najbitnijim segmentom istorijskog i kulturnog značaja Kozare, sublimisanim u spomeniku jednoj od najpotresnijih bitaka na teritoriji Jugoslavije u pomenutom ratu.

Citat naveden u nastavku teksta, nastoji da rastumači fuziju dva aspekta antifašističke borbe kroz stapanje simboličkih polja na obeležju ustaničkih jedinica Kozare: partizanske crvene zvezde i srpske zastave – Osman Karabegović, jedan od visokih funkcionera na prostoru Bosanske krajine tokom rata, obrazlaže: „Pitanje simbola je važno. Srpska zastava na našoj znački simbol je borbe poroblјenog srpstva, a crvena zvijezda na njoj znak bratstva naroda.“ Među borcima pobunjene Kozare pomenut je i „manji broj ostalih naroda“, koji su u borbama učestvovali kao članovi Komunističke partije Jugoslavije.  

Spomen-kompleks na Mrakovici, jednom od vrhova Kozare, izgrađen prema projektu akademskog vajara Dušana Džamonje, čini više skulpturalnih elemenata: centralni spomenik visine 34 metra, od betona i čelika, memorijalni zid sa 9922 imena palih boraca, kao i muzej u podnožju spomenika, udaljen oko dve stotine metara, gotovo ugrađen u krajolik, sa stalnom postavkom Kozara u Narodnooslobodilačkoj borbi. Njegova izgradnja započeta je 1970, a završena 1972 godine.

Prema rečima Dušana Džamonje, svojom monumentalnošću spomenik na Kozari treba da evocira veličinu herojske epopeje bitke na Kozari tokom koje se, kao što je poznato, četiri hiljade partizana sukobilo sa desetostruko jačim neprijateljem – nemačkim i ustaškim trupama i uspelo da zonu otpora okupaciji održi punih četrdeset dana – cifre koje određuju sam događaj takođe zvuče simbolički. Koristeći materijale kakvi su neobrađen beton i čelik, čija se svetlosiva boja ističe usred zelenila crnogoričnih četinara, autor se ovim, kao i drugim svojim radovima posvećenim tematici narodnooslobodilačke borbe, kreće u graničnom području između dve discipline: skulpture i arhitekture, pri čemu skulptorske forme poprimaju monumentalne dimenzije arhitektonskih zdanja. I sam krajolik Mrakovice pridao je specifičnu zahtevnost Džamonjinom poduhvatu. Umetnik je, kako sam navodi, morao više puta da premeri teren s obzirom na zadatu dinamiku odnosa svih elemenata sa datim ambijentom. Govoreći o centralnom spomeniku, on obrazlaže korespondenciju materijala, forme i ritma sa idejama koje izražavaju:

„Svaki od segmenata profiliran je dubokim izrezima motiva u negativu, koji u ukupnom zbiru cjeline imaju simbolično značenje. Simboli života, smrti i heroizma izraženi su ritmičkim motivom segmenata profiliranim dubokim izrezima u negativu i pozitivu. U motiv pozitiva ugradio sam vertikalne lamele od nerđajućeg čelika kako bih u simbolu života dao i dimenziju svjetlosti. Horizontalno postavijeni gigantski blokovi usmjereni prema centralnom dijelu simboliziraju pritisak i agresiju iz koje izrasta, u jedinstvu svojih vertikala, spomenik posvećen herojima Kozare.” 

Ipak ovu monumentalnost odlikuje moderna umetnička interpretacija – skluptura nije monolitna, dinamična je i otvorena. Ona nosi poziv posmatraču da prođe kroz njeno središte, da je preispita ili da se s njom sjedini. Ispusti između vertikalnih segmenata spomenika oblikuju usku mrežu puteva kojima se može proći.

U muzeju, projektovanom tako da ne odvlači pažnju od centralnog spomenika i da deluje kao stopljen s padinom, pronalazimo potresne dokumente o stradanju civilnog stanovništva Kozare, a najmučniji delovi postavke posvećeni su stradanju dece koje je bilo nepojamno. Danas, iz perspektive krvavog raspleta političkih dilema devedesetih, jedan od izloženih dokumenata privlači posebnu pažnju. Reč je o tekstu prve partizanske zakletve kojom se borci obavezuju da  će svuda i uvek zastupati ideju bratstva i zajedničke borbe Srba, Hrvata i muslimana protiv zajedničkih neprijatelja: fašističkog okupatora i njegovih saradnika – bili oni iz srpskih, hrvatskih ili muslimanskih redova. Ovaj eksponat deluje kao deo prošlosti koju nemamo razloga da zataškavamo.

Čak i ako nije jugonostalgičar, posmatrač ne može a da se ne zapita – kako je sve gorepomenuto postalo sporedno, uzgredno i, na određen način, nepoželjno. Da li je poslednji rat, s posledičnim raspadom države, uticao na to da ovaj spomenik u svoj svojoj grandioznosti, ali, što je svakako bitnije, i tekovine antifašističke borbe o kojima svedoči, ostane na nekoj vrsti „ničije teritorije”? Ili je možda u pitanju zaborav kao kolektivni, a naročito balkanski fenomen. Da li istorijska distanca u ovom slučaju znači nemogućnost integracije prošlosti koja se, nakon svega, nije „smanjila“?

Zanimljivo je da je i staklo muzejske zgrade iskorišćeno je za slanje poruka kroz napise i parole ispisane crvenom bojom čija je simbolika suviše jasna. Kroz jedan od prozora koji uokviruje tamno zelenilo četinara crvenim slovima ispisana je poruka: „Jesu li mrtvi pali uzalud? Ako svijet treba da ostane isti onda jesu.“ Ona zvuči kao parafraza epiloga romana Oganj Anrija Barbisa, francuskog književnika, pacifiste i levičara koji hiperrealistički prikazuje strahote Prvog svetskog rata, ali i rata uopšte: „Ako je u ovom ratu čovječanstvo koraknulo samo jedan korak naprijed, sve nesreće i sva klanja neće biti uzalud.“ Ta dilema u kom smeru je čovečanstvo zakoračilo izgleda ostaje jedno od nerešivih pitanja svetske istorije.